Hastalık mı, farklılık mı: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)

Çağımızın yaygın problemlerinden biri de dikkat eksikliği. Yeni nesil çocuklar, özellikle de erkek çocukları ‘dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)’ olarak tanımlanan rahatsızlıklıktan mustarip. DEHB’nin belirgin özellikleri; dikkat süresinin kısalığı, bazı davranışları engellemeye yönelik denetim eksikliği nedeniyle davranışlarda ya da anlayışta ataklığın ortaya çıkması ve aşırı hareketlilik.

Dikkat eksikliğinin sonucu olarak çocukta üç temel gelişim sorunu ortaya çıkıyor. Bunlar;

- Dikkat süresinin kısalığı,

- Dürtülerin yeterince kontrol edilememesi,

- Aşırı hareketlilik olarak sıralanabilir.

Çocuklarda dikkat eksikliği genellikle ilkokul yıllarında ortaya çıkıyor. Bu durum, dikkat süresi ve yoğunlaşma gerektiren durumların ilkokul çağında dersler sırasında gerekli olmaya başlamasından kaynaklanıyor. Dikkat eksikliği nüfusun yaklaşık %5′inde görülüyor. Erkek çocukları kızlara oranla 3 kat daha fazla dikkat eksikliği sorunu yaşıyor.

Uzmanlar dikkat etksikliğinin üç ayrı tipi olduğunu belirtiyor. Bazı belirtilerin baskınlığına göre farklılaşan dikkat eksikliği belirtileri şöyle:

- Dikkat eksikliğinin baskın olduğu tip.

- Hem dikkat eksikliği hem de aşırı hareketliliğin bir arada gözlendiği kombine tip.

- Aşırı hareketliliğin baskın olduğu tip

DEHB bir hastalık mıdır, yoksa farklılık mı?

Bazı uzmanlar, dikkat eksikliğinin bir hastalık olmadığını, dikkat eksikliği yaşayan çocukların dünyayla ve olaylarla başa çıkma şeklinin kişiliklerine yansıdığını, yani dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin bir kişilik tipi olduğunun altını çiziyor. Dikkat eksikliği olan çocukları hasta olarak değerlendirmemek, sadece onların diğer çocuklardan farklı olduklarının bilincinde olmak ve onlara karşı sergilenen davranışları bu duruma göre belirlemek gerekiyor.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin kanıtlanmış kesin bir nedeni yok. Uzmanlar aşağıda sayılan faktörlerin dikkat eksikliğinin gelişmesinde etkili olduğunu düşünüyor:

- Genetik nedenler,

- Beyinde meydana gelen bazı hasarlar,

- Nörotransmitterlerde (beyinde gerçekleşen sinir iletimleri) gerçekleşen sorunlar,

- Gıda ve katkı maddeleri, özellikle şekerli gıdalar,

- Psikososyal etmenler.

Yapılan çalışmalar; hiperaktif çocukların ailelerinde antisosyal kişilik bozukluğu, histeri, alkolizm ve madde kullanımının daha sık olduğunu ortaya koyuyor.

DEHB belirtileri

Aşağıda sıralanan belirtilerin gözlemlendiği çocuklara dikkat eksikliği tanısı konuluyor:

• Aşırı hareketlilik,

• Yerinde oturmada güçlük,

• Çok konuşma,

• Dikkatini sürdürmede güçlük,

• Dikkatin kolay dağılması,

• Sıklıkla bir şeyler kaybetme,

• Sınıfta sorulara sırasını beklemeden cevap verme,

• Yönergeleri takip etmede güçlük,

• Sessizce oynamada güçlük,

• Oyunlarda sırasını beklemekte güçlük,

• Bir etkinlikten diğer etkinliğe kayma,

• Sıklıkla araya girme, söz kesme,

• Sıklıkla ne söylendiğini dinlememe,

• Tehlikeli etkinliklerle uğraşma.

DEHB’yi etkileyen psikososyal faktörler

Bazı psikososyal etkenlerin dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin gelişmesinde hızlandırıcı rol oynadığı kabul ediliyor. DEHB olan çocukların sıklıkla parçalanmış ailelerden geldiği, aile ortamında sürekli geçimsizliğin yaşandığı ve anne babada benzer rahatsızlıkların olduğu gözleniyor. Yetiştirme yurdunda yaşayan çocuklarda da dikkat sürelerinin kısa ve hareketliliğin diğer çocuklara göre daha fazla olduğunu ortaya koyan çalışmalar mevcut. Bu durum; dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin, duygusal yoksunlukları uzun süre boyunca yaşayan çocuklarda daha sık rastlanabileceği görüşünü doğuruyor.

DEHB’yi ortaya çıkarabilecek riskler

Annenin gebelik öncesinde ya da gebelik sırasında yaşadığı bazı problemler ve bazı davranışlar çocukta DEHB ortaya çıkma riskini artırabiliyor. Annede gözlenen;

- Hamilelik sırasında yaşanan tıbbi rahatsızlıklar,

- Duygusal sorunlar ve zorluklar,

- Sigara içilmesi,

- Alkol alınması,

- Doğum sırasında yaşanan komplikasyonlar, riskin artmasında etkili oluyor.

Çocuğun yaşadığı bazı olaylar da DEHB’nin ortaya çıkma riskini artırabiliyor. Çocuğun yaşantısında ortaya çıkan;

- Orta derecede kafa travması,

- Çocuğun düşük doğum ağırlığıyla dünyaya gelmesi,

- Fiziksel gelişme bozuklukları,

- Öfke nöbetleri,

- Enürezis,

- Tikler, gibi durumlar riskin artmasına neden oluyor.

Çocuklarda DEHB ve bipolar bozukluk arasındaki fark nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin bazı belirti ve özellikleri sıklıkla ‘bipolar bozukluk’ olarak tanımlanan rahatsızlıkla karıştırılabiliyor. Bipolar bozukluğu olan çocuklardaki tipik özellikler, hızlı duygudurum dalgalanmaları ve uzun süren öfke nöbetleridir. Çocuklarda DEHB ve bipolar bozukluğun semptomları benzerlik gösterebilir ancak kökenleri farklıdır.

Örneğin, yıkıcı ve kötü davranış bipolar bozukluğu olan çocuklarda çoğu zaman kasıtlı gibi görünürken, DEHB’li çocuklarda daha çok kayıtsızlık ya da dikkatsizlikten kaynaklanmaktadır.

Her iki bozuklukta görülen fiziksel patlamalar ve öfke nöbetlerine, bipolar bozukluğu olan çocuklarda sınırlar koyulması (örn. bir ebeveynin yalnızca başıyla ‘hayır’ demesi) neden olabilirken, DEHB’li çocuklarda bu tür bir tepkinin ortaya çıkması için aşırı uyarıcı bazı durumların meydana gelmesi gerekir. Bir öfke nöbeti veya fiziksel patlamadan sonra saatlerce kızgınlık duymaya devam edebilen bipolar bozukluğu olan çocukların tersine, DEHB’li çocuklar çok daha hızla (15-30 dakika içinde) sakinleşir. Marazi, yaşamı tehdit edici içerikte kabusların (örneğin saldırgan hayvanlar) eşlik ettiği uyku bozuklukları bipolar bozukluğu olan çocuklarda yaygın olarak görülürken, DEHB’li çocuklarda nadir olarak gözlenmektedir.

DEHB’nin tedavisi var mıdır?

DEHB’nin tedavisinde çok yönlü bazı yaklaşımların ortaya konması gerekir. DEHB’nin bir hastalık olmadığı, bir kişilik farklılığı olduğu unutulmamalı, bu nedenle yaşanan sürecin bir ‘tedavi’ değil karşılıklı uyum süreci olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Anne-babanın konu hakkında eğitilmesi, çeşitli davranış terapilerinin uygulanması ve çocuğun diyetiyle ilgili bazı değişikliklerin gündeme getirilmesi gerekebilir. Davranış terapileri, aile eğitimi vb. durumlar için bir uzmana danışmakta yarar vardır.

Dikkat eksikliği-hiperaktivite ve beslenme

DEHB rahatsızlığı olan çocukların diyetinde bazı değişikliklere gidilmesinin yararları gözlenmiştir. DEHB olan çocukların katkı maddeleri, koruyucu maddeler ve boyar maddeler yönünden zengin olan çerezler, atıştırmalıklar, cipsler vb. maddelerden uzak tutulması, şeker ve tatlandırıcıların diyetten çıkarılması, çocuğa verilen gıdaların mümkün olduğu kadar doğal ve katkısız olanlardan seçilmesi rahatsızlıkların düzelmesinde yardımcı olacaktır.

Bazı minerallerin eksikliğinin de rahatsızlıkları artırdığı gözlenmiştir. Dikkat eksikliği olan çocuklarda demir eksikliği ve bakır, çinko, kalsiyum elementlerinin eksikliği gözlemlenmiştir. Bu elementler yönünden zengin gıdalarla beslenilmesi çocukta gözlemlenen rahatsızlıkların iyileşmesinde yardımcı olacaktır. Omega-3 yönünden zengin bir diyetin uygulanmasının yararları da gözlenmiştir.

Demir içeriği zengin olan gıdalar: Karaciğer, et, fasulye, fındık, tahıllar, koyu yeşil yapraklı sebzeler ve maden suyu.

Bakır içeriği zengin olan gıdalar: Fındık, kabuklu deniz ürünleri ve sakatatlar.

Çinko içeriği zengin olan gıdalar: Et, kauklu deniz ürünleri, süt ve süt ürünleri, peynir ve tahıllar.

Kalsiyum içeriği zengin olan gıdalar: Süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, fasulye, fındık, tahıllar ve maden suyu.

Omega-3 içeriği zengin olan gıdalar: Balık ( özellikle somon, ringa, uskumru ve hamsi balıkları), keten tohumu, kivi, perilla, ceviz, badem, zeytinyağı ve semizotu.

Bunama, konsantrasyon problemi ve bellek bozukluğu gibi problemler yaşayan kişilerde sorunların iyileşmesine yardımcı olduğu gözlemlenen ‘ginkgo biloba’ bitkisinin dikkat eksikliğinin giderilmesinde etkili olduğuna dair çalışmalar mevcuttur.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>